fehim yamak calgavBu metin bir bilirkişi raporu, olay yeri inceleme raporu, laboratuvar sonucu veya tamamlanmış adli teknik analiz değildir. Bu görüşmede kamuya açık yayınlar ve açıklamalar incelenmiş; özgün soruşturma dosyası, cihazların ham kayıtları, doğal gaz işletmesinin olay saatine ait verileri veya olay yerinden alınmış numuneler üzerinde bağımsız bir inceleme yapılmamıştır. Metnin amacı doğrulanabilen bilgileri, kaynakların sınırlarını, araştırılabilecek olasılıkları ve önceki cevaplarda düzeltilmesi gereken ifadeleri bir araya getirmektir.
Bir haber, yetkili beyanı, akademik yayın, laboratuvar sonucu ve bilirkişi raporu aynı belge değildir. Bir bilginin haber veya yetkili açıklamasında bulunması, burada özgün teknik raporun okunduğu ve sonucunun bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez. Bununla birlikte, bir raporun kamuya açık taramada bulunamaması da soruşturma veya dava dosyasında böyle bir raporun hiç bulunmadığını göstermez. Belgenin değeri değerlendirilirken yalnızca adına değil, amacı, yöntemi, kullandığı veriler ve vardığı sonucun sınırlarına bakılması önerilmektedir.
Bu görüşmede farklı olaylar birbirinden ayrılmalıdır. 20 Kasım 2003 olayları arasında Levent’teki HSBC ve Beyoğlu’ndaki İngiliz Başkonsolosluğu saldırıları bulunmaktadır; 10 Aralık 2016 Beşiktaş saldırıları bunlardan ayrı olaylardır (2003 olaylarının çerçevesi, 2016 olayının dönem haberi). Reina olayı ise 1 Ocak 2017’de gerçekleşen silahlı saldırıdır; bombalama olarak ele alınmamalıdır.[bbc]
Beşiktaş’ın ilgili stadyumu Nisan 2016’da Vodafone Arena adıyla hizmete girmiştir (Beşiktaş’ın resmî açıklaması). Ancak bu görüşmede stadyumun 2016 dönemine ait onaylı doğal gaz iç tesisat projesi doğrulanmamıştır. Bu nedenle hangi katlarda hangi doğal gaz borularının, cihazların veya vanaların bulunduğu hakkında kesin bilgi verilmemektedir. Tesisin yeni veya büyük olması, tek başına belirli bir tesisat düzeninin kanıtı sayılmamalıdır.
Beşiktaş 2016 için kamuya açık kaynaklarda 300–400 kg aralığı ve “400 kilograma kadar” ifadeleri yer almaktadır (Amnesty International, CityNews). 14 Aralık 2016 tarihli haberde, İstanbul Emniyet Müdürü Mustafa Çalışkan’ın açıklamasına dayanılarak 400 kg bilgisi ve RDX, TNT, PETN adları aktarılmaktadır (Akşam). İncelenen bu haberler özgün laboratuvar raporunu, miktarın belirlenme yöntemini ve hesap belirsizliğini yayımlamamaktadır (CityNews, Akşam). Dolayısıyla bunlar kamuya açıklanan miktarlardır; bu çalışmada bağımsız olarak ölçülmüş miktarlar değildir.
Levent için önceki cevaplarda kullanılan 700 kg bilgisinin kesinliği düzeltilmelidir. İncelenen 2008 tarihli tıbbi makale, HSBC ve İngiliz Başkonsolosluğu saldırılarını birlikte tartışırken “bu patlamalarda” yaklaşık 700 kg amonyum esaslı karışım kullanıldığını aktarmakta; miktarın yalnızca HSBC’ye mi, her saldırıya mı, yoksa toplamına mı ait olduğunu açıkça ayırmamaktadır (Türkiye Acil Tıp Dergisi). Atıf yapılan 2005 tarihli çalışmanın okunabilen yayıncı özeti ise hastanelerin hasta yükü ve kaynak kullanımına ilişkindir; miktarın nasıl belirlendiğini açıklamamaktadır (Rodoplu ve arkadaşları). Bu nedenle “yalnızca HSBC’de kesin olarak 700 kg ölçüldü” sonucu, bu taramada doğrulanmış değildir; aynı şekilde miktarın yanlış olduğu da kanıtlanmış değildir.
İki olayın aynı cins askerî TNT ile gerçekleştiği varsayımı, incelenen kaynaklardan çıkarılamaz; Levent hakkındaki ikincil akademik anlatımla Beşiktaş hakkındaki yetkili açıklaması farklı malzeme tanımları içermektedir (Türkiye Acil Tıp Dergisi, Akşam). Ayrıca gerçek malzeme kütlesi, net patlayıcı kütlesi ve TNT eşdeğeri birbirinden ayrılmalıdır; TNT eşdeğeri karşılaştırma ölçüsüdür, malzemenin gerçekten TNT olduğunu göstermez (Avrupa Komisyonu JRC).
Patlayıcı miktarı tek başına belirli bir noktadaki basıncı veya toplam hasarı belirlemeye yetmez; patlayıcının özellikleri, mesafe, çevredeki yapılar, yansımalar, yapı malzemeleri ve hasarın ilerleme biçimi sonucu etkiler (FEMA). Belirli bir noktada benzer tepe basıncı oluşması, aynı toplam yükün veya aynı hasarın meydana geldiğini göstermez; tepe basıncı ve impuls ayrı ölçütlerdir (Avrupa Komisyonu JRC). Dolayısıyla bir uzmanın belirli bir işi daha etkili gerçekleştirebilmesi düşüncesi, “50 kg aynı cins patlayıcı her durumda 700 kg’dan çok daha yüksek etki yaratır” sonucuna dönüştürülemez. Önceki cevaplarda olay yeri ölçümleri olmadan verilen kesin mesafe–basınç tahminleri geri çekilmiştir.
Kontrollü bina yıkımı ile çevreye yayılan patlama basıncı da aynı ölçüt değildir. Bina yıkımında patlayıcı çökmeyi başlatabilir; devam eden yıkımda yapının kendi ağırlığı ve yerçekimi önemli rol oynar, bu yüzden çöken yapının büyüklüğü doğrudan patlayıcı enerjisinin ölçüsü değildir (yıkımın fiziksel açıklaması). Bu görüşmede askerî tatbikatlar, başka ülkelerdeki saldırılar veya yıkımlar için doğrulanmış bir kilogram–basınç–tahribat karşılaştırma veri tabanı oluşturulmamış; yeni bir patlayıcı miktarı hesaplanmamıştır.
Gazla ilgili araştırma önerisinin kapsamı özellikle açıklanmalıdır. Burada kastedilen yalnızca yeraltındaki ana doğal gaz hattı değildir; ilk olayın stadyumun veya çevredeki bir binanın doğal gaz iç tesisatını zedeleyerek sonrasında kaçak, yangın ya da ikincil patlamaya katkıda bulunmuş olabileceğinin araştırılmasıdır. Doğal gaz tesisatındaki arıza ve kaçaklar yangın ve patlama tehlikesi oluşturabilir; ancak bir binada boru bulunması, ikincil patlama gerçekleştiğinin kanıtı değildir. İlk olayda patlayıcı kullanılmış olması ile sonrasında gaz kaynaklı ek bir olay yaşanması mantıksal olarak ayrı sorulardır; her biri kendi delilleriyle değerlendirilmelidir.[hse.gov]
Bina içindeki doğal gaz kaynaklı bir patlamanın ciddi yapısal sonuçları olabileceğine ilişkin incelenmiş örnek bulunmaktadır: NTSB’nin 28 Mayıs 2024 Youngstown olayı raporunda, 13 katlı bir binada doğal gaz salımından kaynaklanan patlama, önemli yapısal hasar ve sonradan yıkım belgelenmiştir. Bu örnek genel olasılığı gösterir; Beşiktaş veya Levent’te aynı mekanizmanın gerçekleştiğini göstermez. Kat sayısından veya görüntüdeki hasardan tek başına olayın nedeni belirlenmemelidir.[ntsb]
Deprem gaz kesme sistemleri ile kombiler ve gaz dedektörleri birbirine karıştırılmamalıdır. MMO’nun açıklaması mekanik sismik kesme vanalarını, elektronik sensör ve solenoid vana kullanan sistemlerden ayırır; her vananın internet bağlantısı veya zaman damgalı kayıt tuttuğunu söylemez. İBB’nin 23 Nisan 2025 depremi açıklaması da merkezî gaz kesme eşiği aşılmadığı hâlde bazı bağımsız bina vanalarının kapandığını belirtir; bu, sistemlerin aynı şekilde davranmak zorunda olmadığını gösteren güncel bir örnektir, 2016 olayına ait kayıt değildir. Bu nedenle her patlamada bütün gaz akışının otomatik kesildiği veya bütün kesmelerin elektronik log ürettiği varsayılmamalıdır.[akom.ibb][mmo.org]
İGDAŞ’ın SCADA ile şebeke basıncı, bazı vana ve istasyon durumları ile elektrik kesintilerini uzaktan izleme ve kontrol yeteneği bulunduğu resmî açıklamada belirtilmektedir. Bu açıklama, Beşiktaş 2016 veya Levent 2003 saatlerine ait kayıtların bugün saklandığını, hangi sıklıkla kaydedildiğini ya da ilgili binanın iç tesisatındaki her olayı gösterdiğini doğrulamaz. Araştırmada yalnızca şebeke verileri değil, varsa bina içi gaz ve yangın alarmı, bina yönetim sistemi, gaz kesme, bakım, onarım ve müdahale kayıtlarının da sorulması önerilmektedir.[akom.ibb]
Kredi kartı POS cihazı ile bardağa açık içecek veren post-mix makinesi farklı cihazlardır. Bağlantılı içecek makinelerinde gerçekten veri ve tanılama özellikleri bulunabilir: Coca-Cola Freestyle 9100 belgesi bağlantı, cihaz içi tanılama, uyarılar ve kartuş doluluk göstergesi tanımlar; Cornelius da bulut tabanlı uzaktan tanılama ve performans izleme sistemlerini açıklar. Ancak bu belgeler, 2016’da Beşiktaş veya Ortaköy’deki belirli bir işletmede aynı sistemin bulunduğunu veya olay verisinin bugün saklandığını göstermez.[cokesolutions][cornelius]
Bu nedenle önceki cevaplarda makine özellikleri hakkında kullanılan kesin genellemeler düzeltilmelidir; ne bütün modellerin kayıt tutmadığı ne de her modelin tat ve karışım verisi tuttuğu söylenebilir. Hangi akış, dozaj, sıcaklık, basınç, ürün tükenmesi veya arıza bilgisinin ölçüldüğü ve saklandığı, ilgili model ve kurulum için ayrıca doğrulanmalıdır. İncelenen üretici belgeleri ortam patlama basıncını veya ürün tadını doğrudan kaydetme özelliğini doğrulamamaktadır.[cornelius][cokesolutions]
Bir makinenin CO₂ hattında basınç göstergesi veya elektronik basınç sensörü bulunması, çevre havasındaki patlama dalgasını kaydeden bir ölçüm sistemi bulunduğu anlamına gelmez. Bu görüşmede belirli bir makinenin sensör tipi, ölçüm hızı, kalibrasyonu ve ham verileri incelenmediğinden “patlama basıncı kesin kaydedildi”, “hiçbir koşulda etkilenmez” veya “hasar olmasa da içeceğin tadı kesin değişti” ifadeleri doğrulanmış sonuç olarak kabul edilemez. Önceki cevaplarda verilen kesin yüzde, süre ve tat değişimi hesapları bu olay için doğrulanmış bulgu olarak kullanılmamalıdır.
İvmeölçer kullanan bağlantılı dolap takip ürünleri gerçekten vardır; örneğin incelenen Vision IoT ürünü hareket, sıcaklık ve kapı durumunu izleyebildiğini belirtmektedir. Ancak bu ürün sayfası ham ivme dalga biçimi kaydı tuttuğunu veya Beşiktaş ve Ortaköy’de 2016’da kullanıldığını doğrulamaz. Dolayısıyla araştırılabilecek soru, olay tarihinde ilgili cihazda böyle bir modül bulunup bulunmadığı ve varsa hangi verinin kaldığıdır; cihazın yalnızca sarsılması, patlama sayısının veya nedeninin otomatik olarak belirlenmesi değildir.[visioniot]
Varsa elektrik kesintisi, yeniden başlama, bağlantı, hareket, kapı, gaz veya su beslemesi ve arıza kayıtlarının diğer delillerle karşılaştırılması önerilmektedir. Ancak son iletişim zamanı, gerçek fiziksel olayın tam saniyesiyle aynı kabul edilmemeli; cihaz saati, sunucu saati, iletişim gecikmesi, kayıt sıklığı ve eksik veri aralıkları ayrıca incelenmelidir. Birkaç cihazın bağlantısının kesilmesi tek başına ek patlama kanıtı değildir; kapı açılma veya bardak sayısı da doğrudan oradaki kişi sayısı olarak sunulmamalıdır.
POS, yazar kasa ve ödeme kayıtlarının olay öncesi faaliyetleri ve olası tanıkları araştırmak amacıyla incelenmesi önerilebilir. Ancak son ödeme zamanı patlamanın tam zamanını tek başına belirlemez; kartın kayıtlı sahibi de ek doğrulama olmadan kesin olarak olay yerindeki kişi kabul edilmemelidir. Banka ve işletme kayıtları için istenecek kapsamın ilgili yetkili makamlarca belirlenmesi; kişisel verilerin taraftar gruplarına açık biçimde dağıtılmaması önerilmektedir.
BDDK, 5411 sayılı Kanun kapsamında bankaların faaliyetlerine ilişkin belirli belgeler için on yıllık saklama yükümlülüğünü açıklamaktadır; bu açıklama bütün teknik POS ve ağ loglarının aynı süreyle tutulduğunu veya on yıl dolar dolmaz silinmesinin zorunlu olduğunu söylemez. Bu nedenle önceki cevaplarda “Aralık 2026 veya Ocak 2027 kesin son gündür”, “2003 kayıtları 2013’te kesin silinmiştir” ya da “elde kalan tek kaynak banka kayıtlarıdır” şeklindeki kesin ifadeler kullanılmamalıdır. Kayıt türü, ilgili saklama düzeni, arşiv uygulaması ve daha önce dosyaya alınmış kopyalar ayrı ayrı sorulmalıdır.[bddk.org]
Reina çevresindeki kumpirci ve diğer işletmeler için hangi işyerlerinin o tarihte açık olduğu, hangi marka ve model cihazları kullandığı, bulut bağlantısı bulunup bulunmadığı ve kayıtların dosyaya alınıp alınmadığı bu görüşmede doğrulanmamıştır. Saldırganın belirli bir tezgâhtan geçtiği veya alışveriş yaptığı da burada saptanmamıştır. Bu işletmelerden kayıt araştırılması önerilebilir; fakat Reina’nın silahlı saldırı niteliği göz önünde tutularak, patlama basıncı üzerine kurulan çıkarımlar bu olaya taşınmamalıdır.[bbc]
Beşiktaş olaylarını inceleyen 2018 tarihli bilimsel sismik yayın vardır; ISK ve KAVV istasyonlarındaki genişbant sismometre kayıtlarını kullanır ve bir dergi makalesi olarak yayımlanmıştır, mahkeme bilirkişi raporu olarak sunulmaz. Yayında tarih ve zaman aralıkları bakımından tutarsızlıklar da vardır: anlatı 2016’yı ve 45 saniyeyi belirtirken tabloda 2017 tarihi, ayrıca anlatı ve tablolarda farklı zaman aralıkları görülmektedir. Bu farklılıklar açıklama gerektirir; tek başına ek patlama, gizleme veya yanlış isnat kanıtı değildir. Bu görüşmede ham sismik kayıtlar yeniden analiz edilmemiş, ayrı bir mikrobarometre kaydının varlığı doğrulanmamış ve kesin kaynak zamanı hesaplanmamıştır.[dergipark.org]
Patlayıcı kalıntısının tanımlanması ile başlangıçtaki patlayıcı kütlesinin belirlenmesi farklı sorulardır; ENFSI rehberi iz analizinin kapsamını, bulaşma risklerini ve sonuç yorumunun sınırlarını ayırmaktadır (ENFSI). Önceki cevaplarda belirli kimyasal sonuçların dosyada bulunduğu veya tek bir kalıntı bulgusunun bütün alternatifleri kapattığı yönünde fazla kesin konuşulmuştur. Özgün raporlar okunmadan numune sonucu, miktar veya ikincil olayın dışlandığı hakkında kesin hüküm verilmemelidir.
Hasarlı yapı ve cihazların fotoğraf ve ölçümleri de uzman incelemesine konu olabilir; NIJ destekli araştırma, yapı ve yapı dışı bileşenleri patlamanın fiziksel tanıkları olarak ele alan üç boyutlu belgeleme ve değerlendirme yöntemlerini geliştirmeyi amaçlamaktadır (NIJ). Ancak tek bir kırık cam, bükülmüş sac veya cihaz hasarı tek başına kesin patlayıcı miktarı ya da kesin kaynak yeri vermez; değerlendirme olayın çevre ve yapı koşullarıyla birlikte yapılmalıdır (FEMA).
Önerilen inceleme; açıklanan miktarların dayandığı özgün raporları, ölçümün gerçek kütle mi TNT eşdeğeri mi olduğunu, belirsizlikleri, numune ve hasar belgelerini, varsa ham ses ve sismik kayıtları, doğal gaz şebekesi ve bina içi alarm kayıtlarını, gaz kesme ve müdahale tutanaklarını, cihaz envanteri ile mevcut işletme ve servis kayıtlarını birlikte ele almalıdır. Her kayıt için varlık, olay tarihindeki sistem özellikleri, zaman bilgisi, bütünlük ve saklama durumu ayrıca sorulmalıdır. “Kayıt yok” cevabının hiç üretilmemiş, silinmiş, saklama süresi dolmuş veya başka bir dosyada korunmuş olma durumlarından hangisini ifade ettiği açıklığa kavuşturulmalıdır.
Taraftarlar ve tanıklar bakımından öneri, elde bulunan özgün fotoğraf ve videoların korunması, gözlemlerin yorumdan ayrılarak yer ve zamanıyla yazılması ve yetkili makamlara uygun kanaldan iletilmesidir. Şüpheli nesne veya tesisata müdahale edilmemeli; işletme, teknisyen ya da kişiler hakkında yalnızca servis kaydı veya cihaz varlığına dayanılarak suçlama yapılmamalıdır. Küçük bir kayıt araştırmaya katkıda bulunabilir; fakat bir kaydın bulunması, onun belirli bir iddiayı kendiliğinden kanıtladığı anlamına gelmez.
Sonuç olarak bu görüşmede doğal gaz kaynaklı ikincil bir patlamanın gerçekleştiği, açıklanan patlayıcı miktarlarının yanlış olduğu, belirli içecek makinelerinin patlamayı kaydettiği veya gizlenmiş ek bir olay bulunduğu saptanmamıştır. Ortaya konulan şey, kamuya açık açıklamaların özgün teknik dayanaklarının incelenmesi ve varsa birbirinden bağımsız kayıtların uzmanlarca birlikte değerlendirilmesi gerektiğine ilişkin araştırma önerisidir. Küçük ipuçlarının önemi reddedilmemekte; ipucu, olasılık, bulgu ve doğrulanmış sonuç birbirinden ayrılmaktadır.
İsterseniz bu metnin aynı kapsamda İngilizce düz metin sürümünü de hazırlayabilirim.
